คงต้องยอมรับว่าคำพิพากษาฎีกา จำนวน 6 หน้า ในคดีดังกล่าว "ไม่ถูกใจ" ชาวบ้านประจวบฯ ที่ร่วมกับจินตนา คัดค้านโครงการขนาดใหญ่มายาวนาน และ "ไม่เป็นที่น่าพอใจ" สำหรับใครหลายคนที่ติดตามคดีนี้มาโดยตลอด

สำหรับแง่มุมข้อกฎหมาย สุรชัย ตรงงาม นักกฎหมายด้านคดีสิ่งแวดล้อม ผู้อำนวยการโครงการยุติธรรมสิ่งแวดล้อม (EnLaw) ตั้งข้อสังเกตในทัศนะของเขาว่า จินตนาได้มีการยื่นฎีกาต่อศาลฎีกา โดยมีประเด็นสำคัญ 2 เรื่อง คือ 1.จินตนา ได้กระทำความผิดจริงหรือไม่? 2.คดีนี้ไม่ได้เป็นคดีข้อพิพาทส่วนตัว แต่เป็นคดีที่กระทำการเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ศาลจะมีความเห็นอย่างไร?

ในคดีนี้ จินตนาถูกกล่าวหาว่า พาพวกเข้าขัดขวางงานเลี้ยงของบริษัทฯ ด้วยการ "บุกรุกโดยไม่ได้รับอนุญาตและไม่มีเหตุอันสมควร" เข้าไปในบริเวณงานของบริษัท แล้วนำของโสโครกไปขว้างปาและเทลงบนโต๊ะอาหาร ถังน้ำแข็ง และเวทีจัดงานเลี้ยง "อันเป็นการรบกวนการครอบครองอสังหาริมทรัพย์ของผู้เสียหายโดยปกติสุข"

ต่อประเด็นแรก "จินตนามีความผิดจริงหรือไม่" สุรชัย กล่าว่า ศาลฎีกามีความเห็นทำนองเดียวกันกับศาลอุทธรณ์ กล่าวคือ พยานหลักฐานและพยานบุคคลหลายปากที่ยืนยันว่าจินตนาเป็นคนสั่งการนั้น ศาลเชื่อว่ามีน้ำหนัก เบิกความสอดคล้องต้องกัน และน่าเชื่อว่าไม่มีเหตุโกรธเคืองกันมาก่อน ไม่น่าจะมีเหตุปรักปรำใส่ร้ายจำเลย ดังนั้นจึงฟังได้ว่าจินตนามีความผิดจริง ฐานสั่งการให้มีการบุกรุกเข้าไปในพื้นที่ของบริษัทฯ และมีการปาสิ่งปฏิกูลคือน้ำปลาวาฬเน่า

อย่างไรก็ตาม ความเห็นของศาลฎีกาแตกต่างจากความเห็นของศาลชั้นต้นในสาระสำคัญเรื่องหนึ่ง คือ แม้ว่าพยานเบิกความสอดคล้องกันอยู่จริง แต่ในศาลชั้นต้นจะลงรายละเอียดว่า มีการเบิกความในลักษณะที่แตกต่างกันอยู่บ้าง อย่างไร รวมถึงศาลชั้นต้นเห็นว่า พยานโจทก์น่าจะมีเหตุโกรธเคืองกับจินตนา เนื่องจากเคยมีการฟ้องร้องเป็นข้อพิพาทเกี่ยวกับโรงไฟฟ้ากันอยู่ก่อนแล้ว ส่วนศาลอุทธรณ์และศาลฎีกาไม่เชื่อในเหตุเหล่านี้ ดังนั้น ตามคำพิพากษาจึงวินิจฉัยว่าจินตนาได้กระทำความผิดจริง

สุรชัย กล่าวถึงประเด็นต่อมาที่ว่า การต่อสู้และใช้สิทธิของจินตนา ไม่ใช่เรื่องส่วนตัว แต่เป็นเรื่องการใช้สิทธิตามรัฐธรรมนูญเพื่อปกป้องสิทธิชุมชน คุ้มครองสิ่งแวดล้อม รวมทั้งเป็นประโยชน์ต่อสาธารณะหรือไม่นั้น ศาลฎีกาไม่รับวินิจฉัยในประเด็นนี้ โดยให้เหตุผลว่า "เป็นประเด็นที่ไม่เป็นสาระแก่คดีอันควรได้รับการวินิจฉัย" ซึ่งศาลมีความเห็นดังกล่าวได้เพราะกฎหมายให้อำนาจไว้ แต่คำพิพากษานี้มีคำถาม เพราะการที่ศาลฎีกาไม่รับวินิจฉัยในประเด็นนี้ โดยไม่ได้ให้เหตุผลอย่างชัดแจ้ง

ผอ.โครงการยุติธรรมสิ่งแวดล้อม อธิบายถึงการให้เหตุผลไม่ชัดแจ้งว่า เนื่องจากในคำวินิจฉัยใช้ถ้อยคำเพียงแค่ว่า ไม่เป็นสาระแก่คดีอันควรได้รับการวินิจฉัย แต่คนทั่วไปไม่เข้าใจว่า "ไม่เป็นสาระ" มีความหมายว่าอย่างไร เช่น อาจหมายถึงนอกประเด็น หรือในความเป็นจริงต้องพิจารณากฎหมายในระดับรองมากยิ่งกว่าการคำนึงถึงรัฐ ธรรมนูญ ในเรื่องนี้ศาลไม่ได้ให้เหตุผลอย่างชัดแจ้ง

เขาคิดว่า ในทางกฎหมายการเขียนคำพิพากษาคือการให้เหตุผล การไม่ให้เหตุผลอย่างชัดแจ้งจะทำให้คำพิพากษานั้นมีความไม่ชัดเจน

นักกฎหมายด้านคดีสิ่งแวดล้อม กล่าวต่อมาว่า ศาลได้วินิจฉัยว่าจินตนามีความผิดจริงตามที่สืบพยาน และไม่ได้ฟังว่าการกระทำเป็นการใช้สิทธิตามรัฐธรรมนูญหรือไม่ ดังนั้นศาลจึงตัดสินว่ามีความผิดจริง และลงโทษจำคุกโดยกำหนดโทษคือ 6 เดือน เพียงแต่ได้วินิจฉัยว่ามีการมอบตัว เป็นเหตุให้บรรเทาโทษ 1 ใน 3 คงเหลือโทษจำคุก 4 เดือน โดยไม่รอลงอาญา

ตรงนี้นำมาสู่ประเด็นที่ 3 ว่า เหตุใดคดีซึ่งมีการต่อสู้ด้านสิ่งแวดล้อม ศาลจึงไม่ยกเอาเหตุการใช้สิทธิตามรัฐธรรมนูญ เจตนาอันดีในการต่อสู้เพื่อสิ่งแวดล้อมมาพิจารณา เพื่อเป็นเหตุในการรอการลงโทษ

สุรชัยให้ข้อมูลว่า ในทางกฎหมายระบุว่า ถ้ากรณีใดศาลกำหนดโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี ศาลมีอำนาจกำหนดว่าคดีดังกล่าวควรรอการลงโทษหรือไม่ คำถามจึงมีว่า

เหตุใดศาลฎีกาจึงไม่ได้พิจารณาเหตุในการรอการลงโทษในคดีของจินตนา ซึ่งจะพบว่าในคดีของชาวบ้านที่ลุกขึ้นมาต่อสู้เพื่อสิ่งแวดล้อมหลายๆ คดี เช่น คดีของชาวบ้านหนองแซงซึ่งศาลมีคำพิพากษาลงโทษจำคุก 1 ปี ก็มีการรอลงอาญา โดยมีเหตุในการรอลงอาญาที่อ้างถึงเจตนาอันแท้จริงของชาวบ้านที่ทำเพื่อปก ปักษ์รักษาชุมชนและสิ่งแวดล้อมของชุมชน ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม

อย่างไรก็ตาม คำพิพากษาฎีกาในคดีของจินตนาไม่ได้กล่าวถึงเหตุในการรอการลงโทษแต่อย่างใด

สุรชัย กล่าวต่อมาว่า โดยส่วนตัวเขาคิดว่า คำพิพากษาฎีกาในคดีของจินตนาแม้จะเป็นที่สิ้นสุดแล้วในทางกฎหมาย แต่ในทางสังคมนั้นถือเป็นการเริ่มต้น โดยผู้ที่ได้เห็นและได้อ่านคำพิพากษาฎีกาดังกล่าวสามารถที่จะมีความเห็น วิพากษ์วิจารณ์ในเชิงเหตุผลได้ว่า คำพิพากษามีความไม่ถูกต้อง หรือคิดว่าไม่เป็นธรรมอย่างไร คำพิพากษานี้จะเป็นตัวอย่างให้กับชาวบ้านที่ร่วมกันต่อสู้และปกปักษ์รักษา สิ่งแวดล้อม และจะเป็นคดีที่ก่อให้เกิดการถกเถียงในทางสังคมอย่างกว้างขวาง ซึ่งจะส่งผลต่อคดีหรือการต่อสู้เรื่องสิ่งแวดล้อมต่อไปในอนาคต

ที่เป็นเช่นนี้ก็เนื่องมาจากในฐานะทางกฎหมายแล้ว คำพิพากษาฎีกา ประชาชนสามารถให้ความเห็นวิพากษ์วิจารณ์ในทางวิชาการได้ เพราะคำพิพากษาดังกล่าวถึงที่สุดไปแล้ว ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ ดังนั้นคำพิพากษาดังกล่าวเมื่อออกมาสู่สังคมและเกิดผลกระทบต่อผู้คน ย่อมสามารถให้ความเห็นวิพากษ์วิจารณ์ได้

"เรามีคดีของพี่น้องจำนวนมากที่อยู่ในชั้นศาล เรามีคดีของพี่น้องจำนวนมากที่ตัดสินไปแล้วแล้วยกฟ้อง เรามีคดีของพี่น้องจำนวนมากที่ตัดสินแล้วว่าผิด ให้รอการลงโทษ เพราะเป็นการทำประโยชน์เพื่อส่วนรวม เรามีคดีของพี่น้องอีกจำนวนมากอยู่ในชั้นอุทธรณ์ เรามีคดีอีกจำนวนมากอยู่ในชั้นฎีกา ซึ่งคดีเหล่านี้รอการตัดสิน กระแสของการวิพากษ์วิจารณ์ของสังคมจะทำให้กระบวนการยุติธรรมได้หันมาทบทวน ว่า สิ่งที่ดำเนินการไปนั้นได้นำมาซึ่งการสนับสนุนการต่อสู้ หรือการเรียกร้องสิทธิด้านสิ่งแวดล้อมของพี่น้องประชาชนที่เป็นประโยชน์ต่อ ส่วนรวมหรือไม่" สุรชัยกล่าว

สุรชัย กล่าวด้วยว่า ปัจจุบันศาลยุติธรรมและศาลปกครองได้มีการตั้งแผนกคดีสิ่งแวดล้อมขึ้น ซึ่งจะมีการใช้ผู้พิพากษาที่มีความเข้าใจด้านสิ่งแวดล้อม และมีวิธีพิจารณาในรายละเอียดมากกว่าศาลทั่วไป แต่สิ่งที่เกิดขึ้น คือคดีของชาวบ้านที่เกี่ยวข้องกับการใช้สิทธิด้านสิ่งแวดล้อมนั้น ไม่ได้อยู่ในแผนกคดีสิ่งแวดล้อมดังกล่าว เนื่องจากคดีของชาวบ้าน ไม่ว่าการแสดงความคิดเห็น การใช้เสรีภาพในการชุมนุม การดำเนินการกีดกันใดๆ เพื่อปกป้องสิทธิ ฯลฯ ไม่ได้ถูกตีความว่าเป็นคดีด้านสิ่งแวดล้อม ตรงนี้เป็นประเด็นสำคัญ เพราะคดีของชาวบ้านไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะในขอบเขตที่ศาลตีกรอบว่าเป็นคดีสิ่ง แวดล้อม

นอกจากนี้ การต่อสู้ด้านสิ่งแวดล้อมที่ชาวบ้านถูกดำเนินคดีเป็นจำนวนมากนั้น มีเหตุผลซึ่งเป็นที่รับรู้กันโดยทั่วไปว่า มาจากการที่ทางฝ่ายรัฐและทุนพยายามทำให้ประชาชนเกิดความเกรงกลัว หรือต้องได้รับภาระยุ่งยากในการต่อสู้ทางคดี จนไม่มีเวลาที่จะไปต่อสู้คัดค้าน หรือเรียกร้องสิทธิด้านสิ่งแวดล้อม

สำหรับการปกป้องชาวบ้านที่ใช้สิทธิด้านสิ่งแวดล้อม สุรชัย มีข้อเสนอ 2 ข้อ คือ 1.ทบทวนกระบวนการยุติธรรมในการพิจารณาคดีของชาวบ้านด้านสิ่งแวดล้อม ซึ่งปัจจุบันกระบวนการยุติธรรมมุ่งพิจารณาแต่ว่ามีการกระทำความผิดทางอาญา ประการใดประการหนึ่งหรือไม่ เช่น บุกรุก ทำให้เสียทรัพย์ ทำให้ได้รับบาดเจ็บ ฯลฯ แต่ไม่พิจารณาว่าการกระทำดังกล่าวอยู่ภายใต้กรอบของรัฐธรรมนูญหรือไม่

สุรชัย เสนอว่า เมื่อมีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศ การใช้และการตีความนั้น จำเป็นที่กระบวนการยุติธรรมทั้งหมดต้องมีการทบทวน คดีใดๆ ที่เป็นการใช้สิทธิภายใต้กรอบของรัฐธรรมนูญ ไม่ได้ใช้สิทธิจนเกินเหตุ ชาวบ้านต้องไม่ถูกดำเนินคดีทางอาญา แม้จะมีการแจ้งความ แต่ในชั้นตำรวจ ชั้นอัยการ ต้องมีการกลั่นกรองเพื่อจะสั่งไม่ฟ้อง ไม่ให้คดีเข้าสู่ศาลตั้งแต่ต้น โดยตัวอย่างที่ไม่ควรเกิดขึ้น ในกรณีชาวบ้านบางสะพานถูกฟ้องข้อหาลักทรัพย์เป็นขี้เหล็ก มูลค่า 25 บาท เพื่อนำไปตรวจสอบผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมของโรงถลุงเหล็ก ซึ่งได้มีการแจ้งความดำเนินคดี โดยศาลชั้นต้นพิพากษาให้มีความผิด แต่ปัจจุบันศาลอุทธรณ์ยกฟ้องและไม่ทราบว่ามีการฎีกาหรือไม่

"เราอาจจะห้ามไม่ให้มีกลั่นแกล้งโดยฝ่ายทุนหรือฝ่ายรัฐ อาจห้ามยากหากคนมันต้องการแกล้งกัน แต่ว่ากระบวนการกลั่นกรองเหล่านี้ในทางกฎหมาย จะกลั่นกรองให้การกลั่นแกล้งนั้นไม่มีผล ผมคิดว่าเราต้องมาทำเรื่องนี้ให้เป็นเรื่องใหญ่มากขึ้น" สุรชัย ให้ความเห็น

สุรชัย กล่าวถึงข้อเสนอต่อมาว่า เราอาจจะต้องพิจารณาถึงการคุ้มครองนักต่อสู้ด้านสิทธิให้มากขึ้นในหลากหลาย รูปแบบ และอาจต้องคิดเรื่องกองทุนเพื่อป้องกัน ต่อสู้คดี หรือเยี่ยวยาความเสียหายให้กับชาวบ้าน ซึ่งอาจต้องพูดคุยกับนักวิชาการว่าจะดำเนินการได้อย่างไร และสุดท้ายอาจต้องมีการคิดค้นเรื่องการออกกฎหมาย เพื่อที่จะพิทักษ์ ปกป้องนักต่อสู้ด้านสิทธิ

"เราไม่อาจปล่อยให้คนที่มีเจตนาดีต้องการจะปกป้องสิทธิชุมชนนั้น ได้รับการกลั่นแกล้ง หรือไม่ได้รับความเป็นธรรมอีกต่อไป" สุรชัยกล่าวทิ้งท้าย