Social trust ในสังคมไทยต่ำมาก  เพราะสังคมไทยถูกทำลายระบบกฎเกณฑ์ กติกามาตลอด ที่ผ่านมามันอาจจะไม่มีอยู่แล้ว และยิ่งเมื่อเกิดการแบ่งสีทางการเมือง Social trust แทบจะไม่เหลือ ฉะนั้นมันจึงไม่สมเหตุสมผลและเป็นไปไม่ได้ที่จะเรียกร้องให้ทุกคนจับมือฝ่าภัยไปด้วยกัน

ประเด็นมันอยู่ตรงที่ว่า จะintegrated(ประสาน-ผู้เรียบเรียง)กลไกรัฐให้เป็น area base หรือ problem base (แบ่งตามพื้นที่หรือตามปัญหา-ผู้เรียบเรียง) แล้วintegrated หน่วยงานนี้ให้มาจัดการในภาพรวม ไม่ใช่แบ่งกระทรวงตามหน้าที่

แต่ฐานรัฐไทยไม่ได้เป็นแบบนั้น ผนวกปัญหาที่ผ่านมาของรัฐบาลไทยที่มักจะอายุสั้น ทำให้มองปัญหาระยะสั้น ไม่สามารถมองปัญหาระยะยาวได้

"โครงสร้างรัฐไทยเป็นแบบนี้  ไม่เคยถูกปรับมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อคุณขาดกลไกการจัดการ  ชาวบ้านก็ไม่เชื่อมั่นคุณ  แล้วคุณจะไปด่าเขาได้อย่างไร"

การฟื้นตัววาทกรรมเรื่อง "นักการเมืองเลว" ในกระแสการเมืองเรื่องน้ำท่วม

"ในสองวันนี้เริ่มเห็นการฟื้นวาทกรรมเรื่องนักการเมืองเลวกลับขึ้นมาอีกครั้งหนึ่ง โดยผ่าน ฟอร์เวิร์ดเมล์บทความของสำนักข่าวเอพี" 

ดร.พวงทอง ภวัครพันธุ์

คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

อ.พวงทอง กล่าวว่า ข้อสังเกตเกี่ยวกับการบริหารจัดการน้ำที่คุณมนตรีและอาจารย์อภิชาตได้กล่าวถึงปัญหาการบริหารน้ำที่เกิดขึ้น การประเมินน้ำที่มันมีปัญหา และนำมาสู่การกักเก็บน้ำไว้เยอะเกินไป ปล่อยช้าเกินไป รวมถึงปัญหาของเทคโนแครตที่คุมอำนาจในการตัดสินใจเหล่านี้ ซึ่งเอาเข้าจริงแล้วในช่วงหนึ่งเดือนที่ผ่านมาเราก็ได้ยินเรื่องนี้มามาก มีผู้เชี่ยวชาญน้ำปรากฏกายขึ้นโดยที่เราไม่คิดว่าจะมีมากขนาดนี้ หลายคนอยู่นอกภาคส่วนราชการแต่ว่าไม่มีโอกาสได้เข้าไปให้ความเห็น

"แต่ว่าข้อมูลเหล่านี้ซึ่งเป็นข้อมูลเชิงโครงสร้างการจัดการน้ำทั้งระบบ ไม่ได้ส่งผลต่อการมองปัญหาของชนชั้นกลาง  ชนชั้นกลางทุกวันนี้มุ่งแต่โจมตีรัฐบาลมากกว่า  ต่อให้เกิดโศกนาฏกรรมมากกว่านี้  ก็ไม่สามารถลดความขัดแย้งที่มีอยู่ได้  และอันนี้กำลังเป็นลักษณะเฉพาะของสังคมไทย"

ภัยพิบัติเกิดขึ้นทั่วโลก แต่ว่าภัยพิบัติเหล่านี้มันไม่เคยถูกใช้เป็นการเมือง มันไม่เคยถูกฉวยใช้ในการทำลายรัฐบาลเพื่อเป้าหมายของกลุ่มการเมืองบางกลุ่มเหมือนประเทศไทย ดูภัยพิบัติน้ำท่วมที่กัมพูชา คนเสียชีวิตถึง 257คนและมีผู้ได้รับผลกระทบประมาณ 1.2 ล้านคนซึ่งสูงมากสำหรับประเทศเล็กที่มีประชากร  15 ล้านคน  ที่ฟิลิปปินส์ เสียชีวิต 43 คน เวียดนามเสียชีวิต 57 คน

ประเทศอื่นก็มีปัญหาภัยพิบัติเหมือนกัน  แต่ไม่เห็นกระแสการโจมตีรัฐบาลเหมือนในไทย  ยกตัวอย่างกรณีการเกิดเฮอร์ริเคนแคทรีนา (Hurricane Katrina)ที่อเมริกาเมื่อปีพ.ศ.2548 มีจำนวนคนเสียชีวิตเป็นจำนวนมาก ครั้งนั้นรัฐบาลจอร์จบุชถูกโจมตีจาก ชาวบ้าน สภาคองเกรส และสื่อมวลชนอย่างมาก ถึงความล้มเหลวในการป้องกันปัญหาที่เกิดขึ้น ความผิดพลาดของรัฐบาลที่เป็นเรื่องที่แย่มาก เช่น ผู้การมลรัฐไม่สั่งให้มีการอพยพคนออก ทั้งๆ ที่มีรถขนคนอยู่มากเนื่องจากคนขับรถไม่พอ และรถไม่มีประกันครอบคลุมชาวบ้านเท่านั้นเอง หรือตัวประธานาธิบดีเองที่ระหว่างเกิดเรื่องอยู่ในระหว่างพักร้อนที่เท็กซัสกว่าจะตัดสินใจบินกลับวอชิงตันใช้เวลาเกือบสองวันทำให้ถูกโจมตีว่าทำไมใจเย็น ไม่รู้สึกว่าเรื่องนี้เป็นเรื่องร้ายแรง แต่การโจมตีเหล่านี้ก็ไม่ได้นำไปสู่การล้มล้างรัฐบาลบุช

ที่กล่าวไปไม่ได้หมายความว่าจะวิจารณ์รัฐบาลไม่ได้ วิจารณ์ได้แต่ต้องแบ่งเป็นเรื่องๆ เช่น ความรับผิดชอบของรัฐบาลที่มีปัญหาคืออะไร และตรงไหนบ้างที่เป็นปัญหาที่ค้างสะสมกันมาอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่การโยนความผิดทั้งหมดให้รัฐบาล รัฐบาลไทยหลายรัฐบาล(ไม่ใช่แค่รัฐบาลยิ่งลักษณ์) ไม่มีการเตรียมการรับมือกับภัยพิบัติขนาดใหญ่ ฝรั่งมีการเตรียมรับมือกับหายนะทั้งจากมนุษย์และธรรมชาติเมื่อมีการเตรียมพร้อม จึงมีการประเมินและเตรียมความพร้อม เช่น ประเมินว่าภัยพิบัติแบบนี้คนจะได้รับผลกระทบเท่าไหร่ ต้องเตรียมอาหาร ที่พักพิง เท่าไหร่ แต่ของเราไม่มี ม.ธรรมศาสตร์ต้องเสนอตัวเองเป็นที่พักพิง ผู้อพยพก็ต้องไปนอนเรียงกันในโดม ความเป็นส่วนตัวก็ไม่มี อาหารก็ต้องอาศัยชาวบ้านเข้ามาช่วยกัน ทั้งๆ ที่หลายปีก่อนหน้านี้ประเทศไทยก็เริ่มเจอภัยพิบัติมากขึ้นเรื่อยๆ  แต่ทำไมเราไม่เคยมีระบบที่จะรับมือกับภัยพิบัติ

ด้านประเด็นทางการเมือง อย่างที่อาจารย์อภิชาตได้กล่าวไปว่า เมืองหลวงไม่ควรถูกน้ำท่วม เพราะต้นทุนสูง มันก็จริง แต่นั้นเป็นการมองแบบทุนนิยม แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในตอนนี้มีสองกระแส คือเมืองหลวงท่วมไม่ได้ เพราะต้นทุนสูง แต่อีกส่วนหนึ่งก็บอกว่าให้ท่วมหน่อยก็ได้

"กระแสของคนที่ไม่อาจยอมรับได้ เพราะมีความคิดต่อต้านรัฐบาลซึ่งวางอยู่บนฐานของความไม่แน่ใจว่าจะท่วมมากเท่าไหร่ รุนแรงแค่ไหน ยิ่งรัฐบาลรู้สึกถึงกระแสต่อต้านมากเท่าไหร่ เขาก็ต้องพยายามที่จะไม่ยอมให้น้ำท่วมกรุงเทพฯ และพยายามบอกคนกรุงเทพฯ ตลอดเวลาว่าเอาอยู่ แต่ในความเป็นจริงมันเอาไม่อยู่ มันกั้นไม่ได้"

ปัญหาคือทำไมรัฐบาลจึงอยู่กับความกลัว และให้ข้อมูลแบบไม่ชัดเจนนั่นก็เป็นเพราะรัฐบาลกลัวคนกทม.ต่อต้านรัฐบาล แต่สำหรับตนคิดว่าเหตุการณ์แบบนี้จะเปลี่ยนไปถ้าการเมืองบ้านเราไม่เป็นแบบนี้ ถ้าการเมืองไม่แตกเป็นขั้ว ความร่วมมือในการแก้ปัญหาจากหน่วยงานต่างๆทั้งในส่วนของกทม.และรัฐบาลก็จะมีมากขึ้น ในขณะเดียวกันถ้าหน่วยงานเหล่านี้ประกาศว่าจะท่วมแค่ไหน อย่างไร และให้ยอมรับความเป็นจริงที่เป็นอยู่ คนกรุงเทพฯอาจจะทำใจรับสถานการณ์น้ำท่วมได้มากกว่านี้ แต่ขณะนี้มันมีความรู้สึกว่ารับไม่ได้

กระแสต่อต้านรัฐบาลเริ่มต้นจากคนทั่วไปโดยเฉพาะคนที่เข้าถึง social  media โดยมุ่งโจมตีที่ตัวรัฐบาลและตัวบุคคลที่เป็นนายกฯ และในสองวันนี้เริ่มเห็นการฟื้นวาทกรรมเรื่องนักการเมืองเลวกลับขึ้นมาอีกครั้งหนึ่ง โดยผ่าน ฟอร์เวิร์ดเมล์บทความของสำนักข่าวเอพี ที่รายงานถึงพระอัจฉริยภาพของในหลวงที่ทรงเห็นปัญหาล่วงหน้า แต่ก่อนที่จะเข้าถึงบทความอันนี้ คนส่งเมล์ได้เขียนข้อความว่า...

"นี่คือความจริงที่คนไทยทุกคนควรทราบ และเป็นนโยบายที่รัฐบาลทุกรัฐบาลควรดำเนินตาม แม้จะสายไปแล้ว แต่ก็ควรน้อมนำมาเป็นแนวเดินให้ใกล้เคียง มิฉะนั้นก็ต้องย้ายเมืองหลวง น้ำท่วมครั้งนี้วิกฤตนัก และวิกฤตยิ่งกว่าที่อื่นใดในโลกจริงหรือไม่ และพวกเราทุกคนมีส่วนที่ทำผิดในเรื่องนี้ไม่ทางตรงก็ทางอ้อม เพราะทุกรัฐบาลที่ผ่านมาเกิดจากการลงมติเลือกและอยู่ทำงานพร้อมคอร์รัปชั่นไปด้วย ในท่ามกลางความเพิกเฉยไม่ควบคุมพฤติกรรม ปล่อยให้อยู่รอดไป ทำในสิ่งที่ไม่ควรทำ ไม่ทำในสิ่งที่ควรทำ ด้วยคิดว่า 15 วินาทีที่หย่อนบัตรเลือกตั้ง เป็นการทำหน้าที่ที่พอแล้วสำหรับพลเมืองดี พอหรือยังพี่น้อง ตระหนักหรือยังว่าการเมืองคือเรื่องของคนที่เบื่อไม่ได้ ต้องสละเวลาและจิต ใจ กาย มามีส่วนร่วมเพื่อบ้านเมืองของเราอย่างใกล้ชิดตลอดไป อย่าเห็นแก่ตัวจนเกินไป ถ้าไม่อยากลำบากยากเข็ญเช่นนี้อย่างซ้ำๆซากๆ" 

ข้อความอันนี้สะท้อนให้เห็นว่า นอกจากจะไม่ยอมรับระบบการเลือกตั้งแล้ว กำลังระดมคนให้ออกมาต่อต้านการเมืองระบบเลือกตั้งอีกครั้งจากกระแสน้ำท่วมครั้งนี้ นี่เป็นอันตรายของการเมืองไทยครั้งหนึ่ง ซึ่งไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้น มันก็จะวนเวียนอยู่กับการเมืองในสองขั้วนี้

การเมืองเรื่องน้ำ ในกรอบ  "Bangkok civilization"

"คนแหล่านี้ก็ต้องลงทุนสุดชีวิตเพื่อที่จะปกป้องความศิวิไลซ์นี้ไว้ เพราะลงทุนกับสิ่งเหล่านี้ แต่คนเหล่านี้มีสิทธิเลือกตั้งเพียงแค่ 4.2 ล้านคนจาก 47 ล้านคน และก็เป็นเสียงที่ไม่ถึง 10 เปอร์เซ็นต์ของผู้มีสิทธิเลือกตั้งทั้งประเทศ  แต่เป็นเสียงที่มีอิทธิพลสูงมาก"

ผศ.เวียงรัฐ เนติโพธิ์

คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ผศ.เวียงรัฐ กล่าวว่า มาอยู่เชียงใหม่ในช่วงนี้ ไปห้างพบว่านมไม่มีขาย น้ำขวดใสที่ดื่มเป็นประจำไม่มีขาย มีแต่น้ำที่ผลิตในเชียงใหม่มันสะท้อนให้เห็นว่ากทม.เป็นศูนย์กลางของความศิวิไลซ์ ทุกวันนี้เรากำลังปกป้องกทม.อย่างเต็มที่เพื่อรักษาความศิวิไลซ์ 

กทม.ศิวิไลซ์หรือไม่ตนเองก็ไม่แน่ใจ หรือความศิวิไลซ์ คือ การมีธนาคารใหญ่ คอนโดมีเนียม ห้างสรรพสินค้า(ขนาดใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้) อาคารสำนักงานขนาดใหญ่ ที่ดินที่แพงที่สุด อยู่เป็นจำนวนมากในกรุงเทพฯ

ดังนั้นคนที่คิดว่า กทม.ศิวิไลซ์ต้องรักษาไว้ คือ กลุ่มนายทุนเจ้าของที่ดิน คนที่อยู่อาศัยในคอนโดมีเนียม คนที่อยู่ในธนาคาร ฯลฯ คนแหล่านี้ต้องลงทุนสุดชีวิตเพื่อที่จะปกป้องความศิวิไลซ์นี้ไว้ เพราะลงทุนกับสิ่งเหล่านี้ แต่คนเหล่านี้มีสิทธิเลือกตั้งเพียงแค่ 4.2 ล้านคนจาก 47 ล้านคน และก็เป็นเสียงที่ไม่ถึง 10 เปอร์เซ็นต์ของผู้มีสิทธิเลือกตั้งทั้งประเทศ  แต่เป็นเสียงที่มีอิทธิพลสูงมาก มันจึงกลายเป็น Dilemma (ความย้อนแย้ง-ผู้เรียบเรียง) ว่า การเมืองเรื่องการเลือกตั้งเป็นการเมืองที่ไม่ปกป้องความศิวิไลซ์ของกรุงเทพฯ และจะนำมาสู่ความขัดแย้งในอนาคตว่าคนที่เสียงเลือกตั้งไม่ถึง 10  เปอร์เซ็นต์จะส่งเสียงดังกว่าผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งทั่วประเทศเพื่อปกป้องความศิวิไลซ์

สภาวะผู้อพยพกับวาทกรรมน้ำท่วม

"การเมืองว่าด้วยเรื่องน้ำ วาทกรรมทั้งหมดที่ว่าด้วยเรื่องความเข้าใจเรื่องน้ำ บวกกับการบริหารจัดการ มันจึงมาอยู่ที่ "Social dilemma" ว่าสุดท้ายแล้วเนื้อแท้ประชาธิปไตยต้องยอมเสียสละเพื่อคนส่วนใหญ่จริงหรือ แล้วคนตัวเล็กตัวน้อยที่ถูกกดจะเข้ามามีส่วนร่วมเพื่อที่จะบอกว่าไม่ต้องการเสียสละเพื่อคนส่วนใหญ่ได้หรือไม่"

วันรัก สุวรรณวัฒนา

คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

อ.วันรัก กล่าวว่า จากประสบการณ์การหนีน้ำท่วมของตนเองหลังจากไปอินเดียมา พบว่า ข่าวที่เกิดขึ้นทำให้ตัวเองไม่เข้าใจ  เพราะเจอคำศัพท์ใหม่จำนวนมากที่ถาโมเข้ามา  เช่น คันกั้นน้ำ  ทางน้ำหลาก  มวลน้ำ ประตูระบายน้ำ ผนังกั้นน้ำ มวลน้ำ ก้อนน้ำ ทางด่วนน้ำ บิ๊กแบ็ก ฯลฯ  วันนี้จึงอยากพูดเรื่อง "วาทกรรมน้ำท่วมกับสภาวะผู้อพยพ"

การหนีน้ำของตนเองเริ่มจากย้ายออกบ้านแถวแจ้งวัฒนะไปอยู่บ้านเพื่อนที่ฝั่งธนบุรี หมู่บ้านของตัวเองไม่เคยมีจินตนาการว่าตัวเองจะถูกน้ำท่วม คือ ดูข่าวน้ำท่วม และการอพยพ แต่ไม่เคย Identify ให้เข้ากับตัวเองเลย  พอน้ำเริ่มท่วมบ้าน เพื่อนบ้านก็เริ่มอพยพหนีน้ำ เป็นสภาวะสถานการณ์น้ำท่วม  ที่เราหรือคนกรุงเทพที่อยู่บ้านแบบชนชั้นกลางไม่เคยรู้จัก

แต่พอย้ายไปอยู่บ้านเพื่อนที่ฝั่งธนบุรีแถวคลองบางกอกน้อย ชุมชนนี้กลับมีสภาพที่แตกต่างจากหมู่บ้านของตนเองอย่างมาก แม้จะเป็นชุมชนเมืองแต่ก็มีลักษณะของการเป็นชุมชนมากกว่าหมู่บ้านที่ตนอยู่ บ้านนั้นเป็นบ้านที่เคยถูกน้ำท่วมอยู่เป็นประจำ และปัจจุบันก็ถูกท่วมมาเดือนกว่าแล้ว เขาก็ยังทำอาหาร  ขายของอยู่ตลอด เพราะฉะนั้นจะเห็นถึงบรรยากาศของผู้ประสบภัยน้ำท่วมที่นี่ ซึ่งต่างจากหมู่บ้านเมืองที่เกิดขึ้นใหม่ 

สิ่งที่จะตั้งข้อสังเกต คือ ชุดคำต่างๆที่ใช้อธิบายน้ำท่วม ซึ่งถ้าย้อนกลับไปเมื่อหนึ่งเดือนที่แล้ว จะไม่เคยได้ยิน เมื่อนำมันมาผูกโยงกับสภาวะของผู้อพยพของคนกรุงเทพฯ ที่ว่า คนกรุงเทพฯมีจินตนาการเกี่ยวกับผู้อพยพผู้ประสบภัยน้ำท่วมว่าเป็นคนอื่น มันจะไม่มีทางเป็นเราได้ ฉะนั้นเมื่อคนกรุงเทพฯถูกน้ำท่วมจึงไม่มีใครไปอยู่ศูนย์อพยพ นี่คือสถานะที่มันลักลั่นของคนกรุงเทพที่เป็นผู้ประสบภัย คือ เราไม่สามารถ Identify ตัวเองเข้ากับจินตนาการเรื่องผู้ประสบภัยน้ำท่วม เพราะมันเป็นเรื่องของคนอื่นเสมอ มันไม่เคยเป็นคนกรุงเทพฯ

เรื่อง "Bangkok civilization"ของอาจารย์เวียงรัฐ ทำให้นึกถึง civilize space ของอาจารย์ธงชัย วินิจจะกูล ที่พูดถึง การสร้างวาทกรรมของชนชั้นนำตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5  เรื่อง คนป่า คนบ้านนอก วาทกรรมแบบนี้ยังคงอยู่มาจนถึงปัจจุบัน  ดังนั้นภาวะผู้ประสบภัยสำหรับคนกรุงเทพจึงเป็นภาวะที่ไม่มีความหมาย ลักลั่น ไม่ได้ผูกโยงตัวเองเข้ากับวารีพิบัติทั้งหมด ดังนั้นสิ่งที่ชนชั้นกลางทำ คือ การโหมมิวสิควีดีโอดราม่าเรื่องน้ำท่วม เพื่อให้เกิด "ฮิสทีเรียหมู่ทางอารมณ์" รวมเป็นชุดวาทกรรมน้ำท่วมที่น่าcritical (วิพากษ์-ผู้เรียบเรียง)มากๆ ถ้ารัฐไทยบริหารจัดการน้ำเหมือนเดิม(อย่างสมัยร.5-ปัจจุบัน) วาทกรรมดราม่าเรื่องน้ำท่วม ผู้ประสบภัย และเรื่องการรวมตัวกันเพื่อฝ่าวิกฤตนี้ไปด้วยกันก็จะเป็นอย่างนี้ ไม่เปลี่ยนแปลง