ความเป็นจริงในชั้นศาลจากการสังเกตการณ์ของนักศึกษา

นักศึกษาจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ บอกเล่าประสบการณ์จากการเข้าร่วมโครงการ ว่า  ทำให้เห็นอะไรที่มากกว่าสิ่งที่อยู่ในตำราเรียน ตั้งแต่กระบวนการเข้าไปในศาล ดูบอร์ดเลขคดี เข้าห้องพิจารณาคดีจนถึงฟังการสืบพยานและคำพิพากษา ข้อสังเกตที่ตนได้เจอ คือมักจะถูกซักถามถึงจุดประสงค์การเข้ามาฟังจากเจ้าหน้าที่ศาลทั้งที่รัฐธรรมนูญไทยระบุให้การพิจารณาคดีต้องเปิดเผยยกเว้นเพียงคดีที่ปิดลับ

เราได้เข้าไปสังเกตการพิจารณาคดีประมาณ 10 คดี พบว่า ทุกคดีผู้พิพากษามักจะมาสายกว่าเวลานัดหลายนาที บางครั้งสายถึง1 ชั่วโมงครึ่ง ทำให้เกิดคำถามกับสิ่งที่เคยรับรู้มาว่า ผู้พิพากษางานหนักมากเพราะงานมีมากกว่าคน แต่เท่าที่เห็นผู้พิพากษามาสายตลอด

ประเทศไทยมีนักโทษมากเป็นอันดับสองของโลก คดีที่มากเป็นอันดับหนึ่ง คือ คดียาเสพติด รองลงมา คือ หลบหนีเข้าเมือง อันดับสาม คือคดีการพนัน สามคดีนี้ใช้พื้นที่คุกประมาณร้อยละ 65.3

คดีที่ได้ไปเจอทำให้เห็นความเหลื่อมล้ำที่มันแตกต่างกันมาก คนที่มีอำนาจในด้านเศษฐกิจและสังคมมากกว่า ก็จะไปกดขี่คนที่อ่อนแอกว่า เช่น คนจนจะเข้าถึงการประกันตัวและการบริการกระบวนการยุติธรรมน้อยมาก ด้วยเหตุนี้จึงเห็นว่า ลำพังแค่กระบวนการสังเกตการณ์กระบวนการศาลคงไม่เพียงพอ ต้องสังเกตกระบวนการของพนักงานสอบสวนไม่ว่าจะเป็นอัยการ หรือตำรวจ

จากการได้พูดคุยกับผู้ต้องหาที่ถูกขัง พบว่า บางคดี คนที่โดนคดีค้ายาบ้าหมื่นเม็ด แต่ให้เงินสาม-สี่แสนบาทแก่ตำรวจ จากคดีหมื่นเม็ดกลายเป็นหกเม็ด จนได้ประกันออกจากคุก บางคนแค่สูบกัญชาโดนลงโทษโดยไม่รอลงอาญา

กระบวนการยุติธรรมไทยค่อนข้างที่จะมีราคาแพง คนจนบางคนไม่สามารถเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมได้ บางคนเขาไม่มีความผิด แต่ต้องรับสารภาพ เพราะไม่มีเงินจ้างทนายความ

วันนี้หลายคนไม่เชื่อมั่นกระบวนการยุติธรรมของรัฐ เพราะว่ากระบวนการยุติธรรมของรัฐไม่ได้ให้ความยุติธรรมแก่ประชาชนเสมอไป บางคดีใช้ระยะเวลาดำเนินการนานมาก

นอกจากนี้ กระบวนการยุติธรรมไม่ได้อธิบายความยุติธรรมที่เป็นจริงในสังคมเสมอไป ฉะนั้นจึงเห็นว่า ควรปรับปรุงเงื่อนไขที่เป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงระบบยุติธรรมของคนยากจนในสังคม ซึ่งจะทำให้คนจนมีสิทธิในการต่อสู้ มีสิทธิได้รับอิสรภาพชั่วคราวด้วยเงื่อนไขการประกันตัวที่เหมาะสม ได้รับทนายที่มีความเป็นมืออาชีพพอๆกับคนที่ร่ำรวย

สิ่งที่เกิดขึ้นจะโทษศาล อัยการ หรือตำรวจอย่างเดียวไม่ได้ เพราะคนในสังคมเพิกเฉยต่อประเพณีแบบนี้มานานหลายครั้งแล้ว เราเห็นอยู่บ่อยๆว่ามันไม่ยุติธรรม แต่ก็ไม่ดื้ทำอะไรให้มันดีขึ้น

ด้านนักศึกษาจากมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี นำเสนอผลการสังเกตกระบวนการศาลในจังหวัดอุบลราชธานี พบว่าศาลอำนวยความสะดวกในการเข้าไปสังเกตการพิจารณาเป็นอย่างดี แต่ในกระบวนการพิจารณาคดี ทนายความมักจะทำเกินหน้าที่ โดยโต้เถียงกันเกินคดีที่ไต่สวน ไม่ได้ให้ความสำคัญแก่คดีความ

นอกจากนี้ยังเห็นความเหลื่อมล้ำในศาล เช่น หากเรามีหนังสือ หรือใส่ชุดนักศึกษามาฟังการพิจารณาคดีก็ไม่ต้องแลกบัตร แต่ถ้าเราใส่ชุดธรรมดา หรือเป็นประชาชนที่ต้องการฟังการพิจารณาคดีก็ต้องแลกบัตร และถ้าหากเราไม่มีหนังสือมาก็มักจะถูกตำหนิอยู่เสมอ

ขณะที่นักศึกษาจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กล่าวว่า มีประเด็นจากการไปสังเกตการณ์อยู่สามประเด็น ประเด็นแรก ผู้ต้องหาคดียาเสพติดมักจะไม่ได้รับการประกันตัว ทั้งที่โดยหลักคดีอาญา ผู้ต้องหาหรือจำเลยจะได้รับการสันนิษฐานไว้ก่อนว่าเป็นผู้บริสุทธ์ เขาจึงควรมีสิทธิที่จะได้รับการประกันตัว และได้รับการพิจารณาคดีอย่างรวดเร็ว ในคดีที่เข้าไปสังเกตถูกเลื่อนสืบพยายถึงสามครั้ง ด้วยเหตุนี้ประเด็นดังกล่าวจึงอาจเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนในกระบวนการยุติธรรมไทยได้

ประเด็นที่สอง คดียาเสพติดที่มีผู้ต้องหาเป็นชาติพันธุ์อื่นอาจทำให้ต่อสู้คดีได้ไม่เต็มที่ เพราะสื่อสารคนละภาษา ทำให้อาจสื่อสารได้ไม่ตรงประเด็นที่จำเลยต้องการสื่อ เช่นกรณีที่เข้าไปสังเกตคดียาเสพติดที่มีจำเลยเป็นชาวกระเหรี่ยง พบว่า มีการติดขัดในกระบวนการไต่สวนพอสมควร  ซึ่งประเด็นนี้อาจเป็นการละเมิดกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมืองข้อ 14 ฉ คืออสิทธิ์ที่จะได้รับความช่วยเหลือจากล่าม ในกรณีที่ไม่สามารถเข้าใจภาษาที่ใช้ในศาลได้

ประเด็นที่สาม ผู้ต้องหามักถูกบีบให้สารภาพเพื่อให้ได้รับการลดโทษ แทนที่จะปล่อยไปตามกระบวนการไต่สวนให้ถึงที่สุดว่าเขาผิดจริงหรือไม่ อย่างกรณีคดีอาญาที่ได้เข้าไปสังเกตการไต่สวน พบว่า จำเลยโดนตั้งข้อหาพยายามฆ่าแต่ผู้พิพากษาเห็นว่า อาวุธที่ใช้แทงมีขนาด 6 ซม. ไม่น่าจะใช้ฆ่าคนได้ จึงเรียกอัยการและทนายของจำเลยมาไกล่เกลี่ยเพื่อเปลี่ยนเป็นข้อหาทำร้ายร่างกาย โดยให้จำเลยรับสารภาพ เพื่อลงโทษและรอลงอาญาต่อไป

"กระบวนการยุติธรรมเหมือนกับการทำอาหาร ตำรวจเป็นคนจ่ายกับข้าว อัยการเป็นคนปรุง ผู้พิพากษาเป็นคนชิม ถ้าตำรวจจ่ายกับข้าวไม่ดี อัยการปรุงกับข้าวไม่อร่อย ให้ผู้พิพากษาลิ้นดีแค่ไหน ชิมยังไงก็ไม่อร่อย"

ประมวลภาพรวมความเป็นจริงในชั้นศาล

รศ.สมชาย ปรีชาศิลปกุล หัวหน้าศูนย์วิจัยและพัฒนากฎหมาย คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ กล่าวว่า จากการเข้าไปสังเกตการณ์ของนักศึกษาสามารถสรุปเป็นภาพรวมสามส่วนใหญ่ ส่วนแรกเรียกว่าการบริหารจัดการกระบวนการยุติธรรม ซึ่งเกี่ยวกับกระบวนการเข้าไปในศาล การชี้แจงของเจ้าหน้าที่ การติดป้าย ฯลฯ โดยรวมเราพบว่ามีการพยายามชี้แจงทำความเข้าใจเกี่ยวกับการเข้าไปในศาล และค่อนข้างมีการทำงานเกิดขึ้นอย่างสม่ำเสมอ แต่สิ่งที่พบว่าเป็นปัญหา คือ ความเข้าใจเรื่องการบริหารงานยุติธรรมของระดับเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการไม่สอดคล้องกับหลักการในทางกฎหมาย เช่น "กรณีที่จะเข้าศาลจะถูกเรียกร้องให้ต้องแสดงตนหรือเรียกร้องให้มีหนังสือจากคณะมา คนที่เรียนกฎหมายมาจึงจะรู้สึกแปลกเพราะเข้าใจหลักการข้อหนึ่งว่า วิธีการพิจารณาคดีต้องเปิดเผยต่อสาธารณะ การเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมต้องไม่มีอุปสรรค แต่นี่เป็นปัญหาการบริหารงานยุติธรรมในชั้นศาล ยิ่งในช่วงที่สถานการณ์ทางการเมืองมีความขัดแย้งสูง การเข้าศาลยิ่งประสบความยากลำบากมากขึ้น"

แต่ปัญหาที่สำคัญ คือ ส่วนที่สอง ปัจจัยที่เกี่ยวเนื่องกับการพิจารณาคดี เช่น ลักษณะของห้องพิจารณาโดยเฉพาะในจังหวัดเชียงใหม่กับเชียงรายจะมีห้องที่เล็ก ซึ่งทำให้คนที่สนใจไม่สามารถเข้าไปฟังได้ จึงมีปัญหาในทางพฤตินัยที่ขัดกับหลักที่ต้องพิจารณาอย่างเปิดเผย นอกจากนี้ยังพบว่ามีการพิจารณาคดีซ้อน คือ มีการพิจารณาหลายคดีไปพร้อมกัน และศาลนั่งไม่ครบองค์คณะ  

ส่วนที่สาม ส่วนของจำเลย จะพบข้อสังเกตอยู่สามเรื่องใหญ่ๆ หนึ่ง ยังพบว่ามีการใส่โซ่ตรวนจำเลยอยู่ บางคดีไม่แน่ชัดว่าเป็นคดีที่ร้ายแรง แต่ก็ยังมีการใส่โซ่ตรวน สอง การประกันตัวก็ยังไม่สู้จะชัดเจนมาก สาม เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ดูจะเป็นปัญหามาก โดยเฉพาะที่จังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย คือ เรื่องล่าม อันนี้เป็นปัญหาในเชิงระบบ ซึ่งหมายความว่าการขึ้นทะเบียนเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านภาษา มักจะเป็นภาษาสากล ดังนั้นเมื่อเกิดการดำเนินคดีกับชนกลุ่มน้อยจะพบว่าเป็นปัญหามาก การหาล่ามก็จะหาจากนักโทษด้วยกัน หรือเป็นทนาย หรือพอจะมีความรู้ในภาษานั้น แต่ไม่มีหลักประกันเลยว่าจะสามารถใช้ภาษานั้นๆ ได้อย่างเชี่ยวชาญจริงๆ