มูลนิธิสื่อประชาธรรม จัดอบรมเชิงปฏิบัติการครั้งที่ 1 “เทคนิคการเล่าเรื่องท้องถิ่นผ่านพอดแคสต์” ระหว่างวันที่ 7–8 พฤศจิกายน 2569 ณ โรงแรมฮอลิเดย์ การ์เด้น จังหวัดเชียงใหม่ มีผู้เข้าร่วมราว 30 คน ทั้งสื่อท้องถิ่น นักข่าวพลเมือง คนทำวิทยุชุมชน ตัวแทนภาคประชาสังคม อาจารย์ นักศึกษา และคนรุ่นใหม่จากหลายจังหวัดในภาคเหนือ การอบรมนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการ “เล่าเรื่องท้องถิ่นผ่านพอดแคสต์ สู่การพัฒนาแบบมืออาชีพ” ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนจากกองทุนวิจัยและพัฒนากิจการกระจายเสียง กิจการโทรทัศน์ และกิจการโทรคมนาคมเพื่อประโยชน์สาธารณะ (กทปส.)
ทำไมต้องเป็นพอดแคสต์?
ประชาธรรมพบว่าสื่อท้องถิ่นและนักข่าวพลเมืองในภาคเหนือส่วนใหญ่ยังเน้นงานเขียนและวิดีโอ แม้บางส่วนเริ่มทำพอดแคสต์แล้ว แต่ยังขาดความรู้และประสบการณ์ เวทีรับฟังความต้องการเมื่อวันที่ 4 กันยายนที่ผ่านมาสรุปโจทย์ได้ 3 ข้อ คือ ทักษะพื้นฐานการเล่าเรื่องด้วยเสียง การตัดต่อให้น่าฟังโดยไม่ตกประเด็น และการสร้างตัวตนของรายการให้คนจดจำ ขณะเดียวกัน ตลาดผู้ฟังยังเปิดกว้าง ไทยติดอันดับ 7 ของโลกด้านเวลาที่ใช้ฟังพอดแคสต์ เฉลี่ย 1 ชั่วโมง 1 นาทีต่อวัน และคนไทยร้อยละ 22 ฟังพอดแคสต์เป็นประจำทุกสัปดาห์ ทว่าผู้ผลิตเนื้อหาท้องถิ่นเชิงลึกยังมีน้อย
“คนในท้องถิ่นมีคอนเทนต์ของตัวเองที่ลึก และเครื่องมือสื่อสารก็อยู่ในมือแล้วโดยไม่ต้องลงทุนสูง” นันทา เบญจศิลารักษ์ ผู้อำนวยการมูลนิธิสื่อประชาธรรมกล่าวในการเปิดเวที และเสริมว่า “ต้นทุนที่ดีที่สุดคือคอนเทนต์ นักข่าวที่อยู่กรุงเทพฯ ยังไงก็เข้าไม่ถึงวัตถุดิบเท่าคนในพื้นที่ ใครจะไปแม่ฮ่องสอน ไปแพร่ ไปน่าน มันไม่ง่าย”
ช่วงแนะนำตัวสะท้อนว่าผู้เข้าร่วมแต่ละคนมีเรื่องค้างอยู่ในใจ คนทำวิทยุชุมชนจากอำเภอลี้ จังหวัดลำพูน เล่าว่าคนฟังวิทยุลดลง ขณะที่ผู้เฒ่าผู้รู้ในพื้นที่ทยอยจากไป จึงมองพอดแคสต์เป็นทางต่อลมหายใจให้ทั้งสื่อเสียงและฐานความรู้ท้องถิ่น อีกทั้งมีผู้เข้าร่วมจากชุมชนในเชียงรายอยากเล่าความเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ชุ่มน้ำเวียงหนองหล่มที่ถูกรุกไปแล้วหลายพันไร่ รวมถึงนักศึกษาที่อยากใช้เสียงสะท้อนช่องว่างระหว่างภาพชุมชนเศรษฐกิจ ที่ทางการนำเสนอ กับสิ่งที่ชาวบ้านช้างม่อยเผชิญจริง ส่วนบางคนอยากเล่าประวัติศาสตร์และความรู้ด้วยภาษาคำเมือง
จาก Podcast 001 สู่การสร้างจุดขายของรายการ
ช่วงเช้า นนทรัฐ ไผ่เจริญ อดีตบรรณาธิการสำนักข่าว TCIJ podcast ปูพื้นฐานใน “To become a rookie podcaster” ตั้งแต่เทรนด์และพฤติกรรมผู้ฟัง เขาชี้ว่าการตลาดยุคนี้ไม่ได้แบ่งกลุ่มคนตามอายุแล้ว แต่แบ่งตามความสนใจ ซึ่งพอดแคสต์ตอบโจทย์ตรงนี้ กลุ่มผู้ฟังอาจแคบลงแต่เหนียวแน่นและหลากหลายขึ้น
ด้านเทคนิค นนทรัฐย้ำว่าไม่ต้องเริ่มจากอุปกรณ์แพง มือถือก็อัดได้ หลักสำคัญคือ อัดในที่เงียบและเสียงสะท้อนน้อย (ห้องน้ำไม่ควรใช้) เปิดโหมดเครื่องบินหรือห้ามรบกวน ตรวจแบตเตอรี่และพื้นที่จัดเก็บ สวมหูฟังฟังเสียงระหว่างอัด และไม่วางเครื่องอัดบนโต๊ะตรง ๆ แต่ให้วางบนวัสดุนุ่มเพื่อซับแรงสะเทือน จากนั้นผู้เข้าร่วมได้ทดลองอัดเสียงเปรียบเทียบระหว่างเครื่องอัด มือถือ และไมโครโฟน แล้วฝึกตัดต่อด้วยโปรแกรมฟรี Audacity พร้อมคำแนะนำให้ส่งออกไฟล์เป็น MP3 แบบโมโน เพื่อให้คนที่ใส่หูฟังข้างเดียวได้ยินครบ
ช่วงบ่าย นัชชา ตันติวิทยาพิทักษ์ อดีตโปรดิวเซอร์รายการ SHORTCUT ปรัชญา ของ THE STANDARD พาไล่กระบวนการผลิตตั้งแต่วางแผน ผลิต ไปจนถึงเผยแพร่และโปรโมต เธอเล่าว่าสมัยเป็นนักข่าว เรามักหมกมุ่นกับสิ่งที่ตัวเองอยากพูดแต่การทำพอดแคสต์ เราจะยึดแค่ตัวเราไม่ได้ ต้องคิดถึงใจคนฟังด้วยว่าเขาอยากฟังอะไร
นัชชาสรุปคุณสมบัติของพอดแคสเตอร์ไว้ 5 ข้อ คือ ฟังหลากหลาย เข้าใจรายการของตัวเอง ตั้งคำถามได้ เล่าเรื่องเป็น และเปิดรับเสียงสะท้อน พร้อมชวนผู้เข้าร่วมวิเคราะห์ จุดขายที่แตกต่าง (Unique Selling Point) ของรายการผ่าน 3 คำถาม คือ ผู้ฟังอยากฟังจริงไหม แตกต่างจากรายการอื่นอย่างมีนัยสำคัญหรือเปล่า และทำได้ต่อเนื่องตามที่สัญญาไว้หรือไม่ ส่วนการโปรโมต เธอแนะให้ตัดคลิปสั้นที่ห้าวินาทีแรกต้องดึงคนไว้ได้และพูดเพียงประเด็นเดียว เพื่อพาผู้ชมกลับไปฟังตอนเต็ม
ต่อมาวันที่สอง กุลธิดา สามะพุทธิ กองบรรณาธิการและนักตรวจสอบข้อเท็จจริงจาก Cofact Thailand ชวนคุยว่าทำไมนักเล่าเรื่องต้องตรวจสอบข้อเท็จจริง เพราะไม่มีใครรู้ทุกเรื่อง ข้อมูลเท็จกระจายอยู่ทุกแพลตฟอร์ม และพอดแคสเตอร์ก็ทำหน้าที่สื่อ ซึ่งความไว้วางใจของผู้ฟัง คือสิ่งที่ทำให้รายการอยู่ได้ยั่งยืน ไม่ใช่แค่ความสนุกหรือเสน่ห์ของการเล่า
เธออธิบายความต่างระหว่าง misinformation (ข้อมูลผิดที่ผู้ส่งต่อเชื่อว่าจริง) กับ disinformation (ข้อมูลเท็จที่จงใจสร้างความเสียหาย) โดยมีเจตนาเป็นเส้นแบ่ง และย้ำหลักของ Cofact ว่า “ทุกคนเป็นนักตรวจสอบข้อเท็จจริงได้” เริ่มจากสงสัยไว้ก่อน ดูเบาะแสในคอมเมนต์ เช็กกับหน่วยงานและผู้ถูกพาดพิงโดยตรง เทียบกับสื่อที่น่าเชื่อถือ ถามผู้เชี่ยวชาญหรือคนในพื้นที่ และถ้าทำได้ก็ไปดูให้เห็นกับตา
กุลธิดายังชวนมองให้ไกลกว่าการแก้ข่าวปลอม ไปสู่การสร้างเรื่องเล่าโต้กลับ (counter-narrative) ต่ออคติที่ฝังอยู่ในสังคม เช่น ความเชื่อว่ากลุ่มชาติพันธุ์บนดอยเป็นต้นเหตุไฟป่าและฝุ่น PM2.5 หรือการมองแรงงานข้ามชาติเป็นภาระ ขณะที่ประเด็นความเห็นต่างในชุมชนที่ไม่มีถูกผิดชัดเจน ควรทำเป็นงานอธิบายที่มาที่ไป (explainer) มากกว่าการตัดสินแบบ fact-check
ในส่วนของ AI เธอนำเสนอแนวทางจากสื่อต่างประเทศและไทยพีบีเอส เช่น งานแปลภาษาที่เราไม่รู้ต้องให้ผู้รู้ภาษานั้นตรวจทานก่อนเผยแพร่ ไม่ป้อนข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลอ่อนไหว หรือเอกสารลับเข้า AI รวมถึงทบทวนสาระสำคัญของ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ และ พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) ที่คนทำสื่อควรรู้
เปิด 15 ทุน ผลิตรายการ “เล่าเรื่องท้องถิ่น”
ช่วงท้าย ประชาธรรมชี้แจงทุนผลิตรายการพอดแคสต์ 15 ทุน ทุนละ 15,000 บาท สำหรับผู้ผ่านการอบรม เนื้อหาต้องเป็นเรื่องท้องถิ่นภาคเหนือ เช่น วิถีชีวิต สิ่งแวดล้อม หรือประเด็นสังคมอื่น ๆ ความยาวไม่ต่ำกว่า 20 นาทีต่อตอน เสนอได้ทั้งแบบเดี่ยวและเป็นทีม โดยผู้เสนอต้องเป็นผู้เข้าร่วมอบรมส่งข้อเสนอ เกณฑ์พิจารณามี 5 ด้าน ได้แก่ เนื้อหา การเล่าเรื่อง คุณภาพเสียง จริยธรรม และความพร้อมในการเผยแพร่ ทั้งนี้ประชาธรรมตั้งเป้าให้เกิด “รายการต้นแบบ” ของพอดแคสเตอร์ท้องถิ่น มากกว่าการผลิตสื่อเพียงชิ้นเดียว และจะเรียบเรียงองค์ความรู้จากการอบรมเป็นคู่มือเผยแพร่บนเว็บไซต์ประชาธรรมสำหรับผู้สนใจต่อไป
การอบรมครั้งที่ 2 จะจัดขึ้นวันที่ 12–13 ธันวาคม 2569 ว่าด้วยโมเดลธุรกิจและการหารายได้จากพอดแคสต์ ตั้งแต่ระดับโลกจนถึงสื่อเล็กในจังหวัด ชวนติดตาม.